De symboliek van de Japanse waaiers

Standaard

categorie : mode en kledij

Japanse waaiers als gebruiksvoorwerpen en symbolen

 

De waaier is al eeuwen een integraal onderdeel van de Japanse cultuur en wordt van oudsher voor meer dan alleen koelte toewuiven gebruikt. In dit voorwerp zijn symboliek en praktijk nauw met elkaar verweven

 

 

Inleiding

Sensu en uchiwa

Er zijn twee soorten basisvormen voor waaiers in Japan bekend: De eerste is de vouw waaier, ook wel de sensu of ogi genaamd; de tweede is de uchiwa, dat zijn de waaiers die uit een stuk zijde of papier bestaan die is gespannen in een houten, ijzeren of van bot, ivoor of schelp gemaakt raampje. De sensu kan, al naar gelang het doel, gemaakt zijn van houten of metalen spaken met papieren, zijden houten of ijzeren stroken eroverheen. Beide soorten kunnen beschilderd, beschreven met kalligrafie of beide zijn. Boeddhistische mantra’s of gedichten zijn vaak een favoriete keuze als het gaat om schrift. Ook zilver- en goudfolie worden op sensu gebruikt, vooral als het gaat om waaiers die in het theater of als siervoorwerp gebruikt worden.

Het woord sensu wordt voor de uitvouwbare vorm van de waaier gebruikt, met het woord ogi wordt de waaier voor persoonlijk gebruik, die je bij je hebt, bedoeld.

 

Sensu

Sensu

 

 

Uchiwa

Uchiwa

 

Symboliek

De symboliek van de waaier zelf, van de waaiervorm, is dat het nauwe eind dat je vasthoudt de geboorte voorstelt, en de uitlopende, zich verwijdende spaken de verschillende levenspaden en waar ze toe leiden.

Kleuren zijn ook van belang; rood en wit wordt als geluksbrengend gezien, goud zou welvaart aantrekken.

Tekeningen of patronen worden vaak in oneven getallen neergezet; vooral het getal vijf is populair, dat zou ook geluk brengen. Paren van dingen staan meestal voor geliefden of een stelletje.

 

kleurvolle japa waaiers

 

 

Geschiedenis

De sensu of ogi is in de Heian periode in Kyoto ontstaan. In het begin bestond de ogi uit simpele aan elkaar gemaakte houten plankjes, dit is waarschijnlijk afgestamd van het gebruik om op deze manier vastgemaakte “plankjes” te gebruiken om op te schrijven. Later werd er papier of zijde op dit soort houten of ivoren spaakjes gelijmd en er werden steeds meer spaakjes per waaier verwerkt.

De vroege veelspakige waaiers die alleen uit hout bestonden, werden mie of itsue genoemd. Ze werden steeds verfijnder en verfraaider, sommige van de dameswaaiers hadden lange kleurrijke linten aan beide kanten. Tegenwoordig worden zulke waaiers, van cypressenhout, gebruikt in verschillende ceremonieën. Hieronder zie je een van deze houten waaiers, met zijden koorden en een wolkjesmotief, bloemen en twee kraanvogels, stammend uit de Edo periode.

 

waaier met kraanvogels

waaier met kraanvogels

 

Uit deze houten waaiers ontwikkelde zich de kawahori waaier; deze had dunnere en maar vijf ribjes, aan één kant werd een stuk papier gelijmd. Nog voor het jaar 1000 kregen deze kawahori er meer ribjes bij, de kwaliteit van het papier werd verbeterd en ze dienden steeds vaker als brieven of kado’s. Vaak werden er bloemen bijgedaan en werd er een gedicht op geschreven voordat het als gift werd bezorgd. Ook werden ze als bewijs van respect naar het keizerlijk hof gestuurd op bepaalde feestdagen.

 

Kawahori

Kawahori

 

Tijdens de Edo periode ontwikkelde de drukkunst zich en begon het assortiment aan waaiers drastisch toe te nemen. Tegen 1701 werden de versieringen erop zo uitgebreid en sommige prijzen als gevolg zo ontzettend hoog, dat het shogunaat een verbod uitvaardigde op het maken en gebruik van al te uitbundig versierde waaiers.

Ondertussen waren er tal van verschillende waaiers ontstaan, elk voor een specifiek doel. Zo heb je ceremoniële waaiers voor gelegenheden als de theeceremonie en het huwelijk, speciale waaiers die voor dans- of theateroptredens bedoeld zijn, militaire waaiers en natuurlijk de waaiers wiens eerste functie simpelweg het toewuiven van koele lucht is.

De uchiwa is in zijn bekende vorm overgewaaid vanuit China. Qua gebruik is het een informelere waaier dan de sensu.
Een leuk weetje is dat de eerste Europese waaiers gebaseerd waren op die van Japan en China en uitsluitend door de adel gebruikt mochten worden in het begin.

 

Verschillende soorten waaiers en hun gebruik

 

Sociaal gebruik

Ten eerste was de waaier al sinds eeuwen een vast onderdeel van de dagelijkse en vooral ook, de officiële, outfit; de kimono. Voor ieder bestaat er een ogi op maat; van de schoenmaker tot aan de keizer. Dat moest ook wel gezien deze attributen gebruikt werden om iemand zijn klasse of rang mee aan te geven. Dit gegeven kwam ook terug in het sociaal gedrag; als bijvoorbeeld een dichte waaier tussen twee personen geplaatst werd, gaf degene die hem plaatste aan dat hij ondergeschikt was aan de ander.

 

Ogi

Ogi

 

Tevens kon met behulp van een waaier een al dan niet – geheime boodschap worden doorgegeven. De afgebeelde beschildering of gedicht bevatte dan deze boodschap, welke door ingewijden ontcijferd en begrepen kon worden. Gebruikte symbolen zijn bijvoorbeeld vogels, die in paren geliefden voorstellen terwijl een zwarte vogel iets slechts of onheil voorstelt, of altijd-groene planten zoals bamboe of den die uithoudingsvermogen aangeven.

 

Theeceremonie

De waaiers die worden gebruikt voor bij de theeceremonie zijn tegenwoordig van gelakt hout en papier gemaakt. Ze hebben zich vanaf de Muromachi periode met de theeceremonie mee ontwikkeld. De waaiers van deze soort voor mannen zijn zo’n 18 cm lang, voor vrouwen 15 cm. De versiering en kleuren van de waaier hangen van de precieze gelegenheid of seizoen en persoonlijke keuze af.

 

Theeceremonie

Theeceremonie

 

Militair gebruik

Ook onder samurai en in het leger werden speciale waaiers gebruikt, ze waren net zo belangrijk als het zwaard. Er bestonden verschillende soorten, ze waren van metaal, hout of een combinatie daarvan gemaakt en dienden om signalen door te geven, om pijlen en andere projectielen af te weren en later zelf als wapen. Op deze waaiers staat vaak de rode opgaande zon afgebeeld, de mon van de samuraifamilie of symbolen, vaak uit het boeddhisme,  om geluk te brengen.

Een gunsen was een waaier die de gemiddelde strijder bij zich had, deze bestond uit houten of metalen spaakjes met plaatjes eroverheen uit plat ijzer of ander metaal.

Een tessen was een stevigere, zwaardere waaier, welke er in dichte vorm uitzag als een normale ogi, zodat deze als wapen mee kon worden genomen naar plekken waar men geen wapens mocht dragen. Tevens werd deze soort waaier als een peddel gebruikt tijdens het zwemmen.  Er werden ook scholen opgericht in welke de gevechtskunst met de tessen speciaal werd onderwezen.

 

 

Tessen

Tessen

 

 

Gunsen

Gunsen

 

Een gunbai of dansen uchiwa is een vrij grote, zwaardere, zoals de naam al zegt, uchiwa. Ze werden gemaakt van ijzer, hout of een combinatie ervan en werden door hoge officieren gedragen, die ze gebruikten om signalen over te brengen aan de troepen, als schild tegen dingen als pijlen en tevens als zonnescherm.

 

Gunbai

Gunbai

 

dansen Uchiwa

dansen Uchiwa

 

 

Het teken op de links afgebeelde gunbai, welke uit de Edo periode stamt en dus een paar honderd jaar oud is,  heeft natuurlijk niets met nazi’s te maken; het heet in het Japans manji en is gebruikt als een boeddhistisch symbool van voorspoed. Nazi’s hebben het juist gejat omdat ze zich ook deze voorspoed wilden toe eigenen.

 

Theater en sport

Tijdens sumo wedstrijden gebruikt de scheidsrechter een waaier om de wedstrijd te leiden en om de puntentelling mee aan te geven. Dit is een soort uchiwa welke lijkt op de militaire versie die door de generaals gedragen werd. Het publiek heeft simpele uchiwa’s die ze gebruiken om te laten zien voor wie ze juichen.

 

Sumo

Sumo

 

Zowel in kabuki en noh theater als in verschillende dansvormen worden waaiers gebruikt om het accent te leggen op de bewegingen van de artiesten. De schilderingen op deze waaiers hebben altijd te maken met het verhaal of vertelling waar de voorstelling over gaat. De waaiers die in noh stukken gebruikt worden, heten shimaisen of chuukei en ze worden nu nog met de hand gemaakt en beschilderd.

 

Chuukei

Chuukei

 

De danswaaiers die zich ontwikkeld hebben uit de kawahori waaiers, worden sinds de Muromachi periode als een ware kunstvorm gezien. Vaak staan er wolk- of waterpatronen of mist op afgebeeld, dit houdt verband met de drijvende wereld die het thuis was van de meeste danseressen. Verder hingen de patronen hier ook af van de dans, het thema en de dansschool.

danswaaier

danswaaier

 

Waaiers voor festivals en evenementen

Er zijn vele soorten waaiers aanwezig op een Japans festival, laat staan op een echt waaier festival, want die bestaat ook in Japan! Deze waaiers variëren van hele grote voor artiesten en verschillende (eet)tentjes om klanten welkom te heten, tot speciaal voor die dag vervaardigde uchiwa’s voor het publiek. De laatste zijn simpele, goedkope, massa geproduceerde waaiertjes die niet voor langdurig gebruik bestemd zijn maar om op die dag de sfeer te benadrukken en later eventueel als herinnering bewaard te worden. Dit soort uchiwa wordt ook vaak als promotie materiaal gebruikt, voor popsterren tot aan als fliers voor winkels of allerlei evenementen.

 

geisha sensu

 

Waaiers om uit te stallen

Deze waaiers worden ook wel kazari sen genoemd. Dit zijn vaak grotere tot hele grote sensu waaiers die aan beide zijden beschilderd zijn. Ze worden meestal bij de ingang van een huis neergezet om voorspoed te brengen en welkom te heten. Op deze manier worden ze ook in restaurants en andere gelegenheden gebruikt. Meestal staan er dan ook gelukssymbolen en/of gedichten op afgebeeld. Er bestaan natuurlijk ook kleine en mini versies van verschillende soorten waaiers als decoratie, deze kun je in speciaal daarvoor bestemde standaards tentoonstellen.

 

Kazari sen

Kazari sen

 

 

Voor dagelijks gebruik

Voor de dagelijkse routine, vooral in de zomer, in en om het huis zijn talloze waaiers verkrijgbaar in iedere kleur en met elk bedenkbaar motief. Dit kunnen sensu en uchiwa zijn. Deze zijn steviger dan die voor de sier, festivals en die als ceremoniële waaiers bedoeld zijn, en de beginprijs ligt redelijk laag. Deze waaiers bestaan meestal uit houten ribjes of tegenwoordig ook plastic. Bij de ogi ligt papier of stof over de ribjes, waarvoor de stencils met motieven meestal machinaal geprint worden tegenwoordig, vaak als massaproductie. Ook worden er nog steeds met houtblokken afdrukken gemaakt voor de bladen van de waaiers, Er kunnen allerlei soorten stoffen gebruikt worden, van traditionele zijde tot katoen of organza. De afbeeldingen kunnen variëren van traditionele patronen, bekende ukiyo-e tot westerse ontwerpen, manga afbeeldingen voor de fans en Hello Kitty! voor de kleintjes. Voor mannen zijn deze ogi 23 cm, voor vrouwen 20 cm.

 

waaiers-stof-en-plastic

Aanschaf en onderhoud van een sensu

Als je een sensu wilt aanschaffen, let er dan op dat de buitenste ribben een lichte buiging naar binnen maken. Als ze naar buiten staan in dichtgevouwen vorm, is het een goedkoop artikel wat niet lang mee zal gaan.

Een nieuwe waaier mag je nooit openen door hem met beide handen uit elkaar te trekken aan de bovenkant. Dit geldt vooral voor papieren waaiers: open hem voorzichtig totdat de vouwen goed in het papier zitten.

Als je de waaier voor langere tijd wilt wegleggen, hou dan het bijgeleverde strookje papier eromheen; dat zorgt dat de vorm goed en strak blijft. Als het strookje ontbreekt, is het simpel zelf te maken door een strookje papier op maat te snijden en het met plakband tot een ringetje te maken, welke breed genoeg is om het uiteinde van de waaier strak op elkaar te houden. Ogi worden meestal in een mooi bewaardoosje geleverd, gebruik deze om je waaier veilig te stellen.

 

 

 

pijl-omlaag-illustraties_430109

 

preview en aankoop boek “De Openbaring “: 

http://nl.blurb.com/books/5378870?ce=blurb_ew&utm_source=widget

 

 JOHN ASTRIA

JOHN ASTRIA

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s