categorie : gezondheid en gezondheidsproducten
De kruiden van Hildegarde van Bingen (1098-1179 na Chr.)
Hildegarde van Bingen mag terecht één van de opmerkelijkste vrouwen uit de middeleeuwen genoemd worden. Zij was, voor haar tijd buitengewoon machtig, en heeft tal van lijvige geschriften nagelaten die tot de dag van vandaag nog steeds een uitzonderlijk bron van inspiratie geven.
.
Als tiende kind van een adellijke familie werd zij op achtjarige leeftijd reeds toevertrouwd aan een kloosterzuster die zich over haar ontfermde en haar vormde met studie en onderricht in psalmen. Hildegarde ontvangt reeds vanaf zeer jonge leeftijd allerhande visioenen die later gebundeld werden in lijvige naslagwerken gaande van “de samenhang tussen mens en kosmos”, talrijke composities van religieuze liederen en in het boek “subtiliteiten” beschrijft zij uitvoerig de relatie tussen natuur en geneeskunde.
In dit boek worden niet alleen tal van kruiden beschreven maar ook hun gebruik samen met de nodige receptuur. Het is opmerkelijk om vast te stellen dat het gebruik van sommige kruiden door Hildegarde van Bingen vergeleken met de wetenschappelijke kennis uit de 21ste eeuw gelijkenissen vertonen. Zelf was ze geen praktiseren arts, ze beschreef enkel haar visioenen.
Deze dame ging het strijdtoneel aan met diverse gezaghebbenden tot en met de paus toe en zegevierde door haar koppigheid. Ze beschreef zelfs het vrouwelijk orgasme en gebruikte dit in haar composities. Daarom mag ze gerust als één van de eerste feministe in de geschiedenis bestempeld worden.
.
Kruiden en natuur in harmonie met de mens
Volgens Hildegarde is er nood tussen mens en natuur, nood aan verbinding tussen lichaam en ziel. Daarom deed ze beroep op eenvoudige natuurgeneeswijzen en dit vooral via de geneeskrachtige kruiden uit die tijd. Volgens haar kon je alleen maar gezond zijn als je in harmonie met de natuur was. En dat is iets wat veel tuiniers onder ons nog steeds ervaren. Na een hele dag werk in de tuin ben je voldaan, rustig en tevree.
.
.
.
De kruidentuin van Bingen
Er zijn wel zo’n vijftigtal kruiden die deze mystieke kloosterzuster destijds gepromoot heeft als geneeskrachtige zoals salie, hop, peterselie, brandnetel, dille en dragon. Maar ook het gebruik van minder bekende kruiden zoals alsem, ooievaarsbekje, alant en bergvenkel staan beschreven.
In de kleine, didactische maar zeer mooie ”Hildegarten” tuin langs het museum van Hildegarde in Bingen staan ze allemaal mooi samen gegroepeerd inclusief een veldje oerspelt, want dat was één van haar belangrijkste goede en gezonde gewassen. De “Hildegarten” van Bingen bevindt zich ook op een tiental meters van de Rijn en vanuit dat mooie bankje langs het hopveldje heb je een mooi uitzicht op die machtige stroom en zijn hoge wijndruivenhellingen.
.
.
.
Enkele kruiden van Hildegarde van Bingen naar gezondheidsondersteuning
.
Duizendblad (Achillea millefolium)
.
.
.
Duizendblad is een kruid dat je veel tegenkomt op vochtige weilanden en dat al eeuwenlang gebruikt word bij kwetsuren. Zo gebruikte de Griekse Achilles reeds duizendblad voor de verzorging van gewonden op het slagveld. Hildegarde schreef hierover dat “ duizendblad uitzonderlijke en goede krachten bezat bij wonden”. Dit plantje kan vandaag nog steeds uitwendig gebruikt worden als bloedstelpend middel door de aanwezige looistoffen. Duizendblad is familie van de Asteraceae en deze bezitten meestal veel bitterstoffen en die zijn bij inwendige inname spijsverteringsbevorderend.
.
.
.
Grote klis (Arctium lappa)
.
.
.
.
Is een invasieve plant vanuit Azië en is inmiddels in de natuur weid verspreid in gematigde zones van Europa en zelfs tot in Amerika toe. Het zijn forse tweejarige planten die de laatste tijd terug in optocht zijn als wortelgewas vergelijkbaar met schorseneren. Hier schreef Hildegarde volgende over : “deze wortel heeft geen kracht en de bladeren zijn rauw en gekookt gevaarlijk “.
Vandaag de dag weten we dat de wortels van de grote klis aangenaam van smaak zijn en zeer veilig in gebruik en dat de bladeren niet geconsumeerd worden. De lange penwortels zijn zoals de schorseneer rijk aan inuline (een suiker met een lage glycemische index) en veel fenolen waardoor ze snel bruin worden na het schillen. Leg ze daarom dadelijk in citroenwater na het schillen.
.
.
.
Salie (Salvia officinalis)
.
.
.
Hierover zij Hildegarde “ rauw en gekookt is salie goed om eten voor elk die geplaagd gaat met schadelijke sappen”. Misschien bedoelde zij hiermee de nu vastgestelde wetenschappelijke verklaring voor het spijsverterend en ontstekingswerend vermogen van salie. Fijnbladige salie is, als hij voldoende in de zon staat, een heel stuk aromatischer dan de breedbladige omdat hij veel meer etherische oliën bevat. Gebruik het wel met mate omdat salie bij een te hoge dosis toxisch kan inwerken op ons lichaam. In de keuken is het een standaard onderdeel van een Provencaalse kruidenmix.
.
.
.
Venkel (Foeniculum vulgare)
.
.
.
Venkelthee wordt door huisartsen nog altijd voorgeschreven bij problemen met de spijsvertering bij baby’s en volwassenen. Dit drankje is dan ook een ideale afsluiter van een maaltijd. Hildegarde : “ iedereen heeft er baat bij als venkel na het eten genuttigd word”. Toch opmerkelijk dat 12de eeuwse geschriften over gezondheidsondersteunende kruiden ook nu nog van toepassing zijn. Droog wat venkelkruid samen met wat bloemschermen, doe er heet water bij, laat een drietal minuutjes trekken, smakelijk. “venkel maakt mensen vrolijk en geeft hen warmte, goed zweet en een goede spijsvertering” volgens Hildegarde.
.
.
.
Peterselie (Petroselinum sativum)
.
.
.
Hildegarde : “wie in zijn hart, milt of zijde pijn krijgt kookt peterselie in wijn” . Neem hiervoor 1 fles droge rijnwijn en doe ¼ ervan in een kookpotje samen met 2 handenvol peterselieblad fijn versneden, 200g honing en 4 eetlepels wijnazijn. Breng zachtjes aan de kook en laat het dan 10 minuutjes pruttelen.
Pers dit uit dmv een neteldoek en meng het onder de rest van de wijn. Drink elke avond 1 borrelglaasje peterseliewijn gewoon omdat het lekker is. Over een eventuele inwerking van peterselie op hart en bloedsomloop is in de moderne kruidengeneeskunde helaas niets bekend.
.
.
.
Gele kornoelje (Cornus mas)
.
.
.
Van deze besjes kan je een uiterst aromatische siroop maken. Doe de rode besjes in een kookpot met wat water en breng ze langzaamaan aan de kook tot het vruchtvlees tot moes is geworden. Pers alles uit door een neteldoek en vang het sap op. Als je 1 liter sap hebt voeg dan 30 druppeltjes vloeibare stevia toe (Fytobell) en 5 tot 8g xantaan (verdikkingsmiddel ontstaan door bacteriële fermentatie) opgelost in wat alcohol. Meng gedurende één minuutje krachtig met een klopper en je bekomt een mooie siroop zonder suiker.
In de koelkast blijft deze een drietal dagen goed. Heerlijk in de zomer over een bolletje vanille ijs met aardbeien en frambozen. Volgens Hildegarde zijn de besjes van rode kornoelje “ zij reinigen en versterken een zieke maag en zijn ook goed voor een gezonde” Consumeer kruiden altijd met mate want zoals Paracelsus destijds reeds deze wijze woorden schreef : het is altijd de dosis die het gif bepaalt.
.
.
.
.
Enkele bijzondere kruiden
Basilicum
Deze zonneminnende plant wordt heel toepasselijk al eeuwenlang gebruikt als tonic voor melancholie en neerslachtigheid. Door zijn antispasmodische (krampwerende) eigenschappen is het een nuttig middel tegen hoofdpijn, door stress en spanning veroorzaakte slapeloosheid en een slechte spijsvertering. Als u uzelf wil verwennen gebruik dan eens basilicum in alcoholische vorm. Doe een handvol blaadjes in een liter rode wijn, laat dit drie dagen trekken, zeef de wijn en neem een glaasje na de maaltijd.
Bieslook
Het is het milde zacht smakende lid van de familie van de gewone ui. Het deelt alle gezonde eigenschappen van de familie: het is antiseptisch, verlicht de spijsvertering na een zware maaltijd en beschermt de luchtwegen. Het wordt gebruikt in frisse salades, in olie of azijn en als laatste ingrediënt toegevoegd bij warme gerechten en soepen.
Dille
De vederachtige bladeren van dille worden gebruikt in bvb visgerechten, roomkazen, soepen, aardappelsalades. De kleine zaadjes hebben een verwarmende en kalmerende werking op de maag bij winderigheid; een aftreksel van een theelepel zaadjes in een kopje kokend water (afgedekt zes minuten laten trekken) is een volksmiddeltje tegen de hik. De naam is afgeleid van een Scandinavisch woord dat “sussen” betekent, en dat is precies wat het doet wanneer uw spijsvertering van slag is. Het wordt ook als windverdrijvend middel aan baby’s gegeven.
Dragon
Deze frisse aromatische smaak pept bvb sausen, mayonaise, omeletten, lichte soepen. Dit vriendelijke kruid kalmeert spijsverteringskramp en spiertrekkingen; als u de hik heeft, kauw dan op een blaadje dragon. U kunt zelf dragonazijn maken: doe een handvol blaadjes in een glazen pot met een grote opening, vul de pot half met witte wijn, vul dit verder aan met goede azijn en laat deze zeven a tien dagen trekken. Daarna zeven en in een fles bewaren.
Kervel
Dit is een kruidensoort die met gulle hand kan worden gebruikt: in salades, stoofpotten, omeletten, botersausen en in een simpele aardappelsoep met veel room. Samen met loof van bieten, zuring en sla werd het gebruikt in een groene bouillon, een reinigend en verfrissend middel tegen langdurige constipatie. Een mengsel van kervelsap met wilde cichorei, sla en paardebloem was een tonic voor de lever. Kervel is een reinigend kruid en een verkwikkende tonic. Gebruik het vers en groen, nooit in gedroogde vorm.
Kervelwater werd ooit door iedere huisvrouw gedistilleerd als een waardevol cosmetisch hulpje; het houdt de huid vrij van vlekken en puistjes en werkte verzachtend voor rode en ontstoken ogen. Nog steeds raden Franse artsen het aan als oogwater voor ontstoken ogen en bij de behandeling van rimpels of een vette huid.
Knoflook
Is een middel dat longontsteking, bronchitis en tuberculose geneest, de weerstand tegen besmettelijke ziekten verhoogt, helpt tegen verhoogde bloeddruk. Het is een middel dat een tonic is voor het hart en de spijsvertering, de kans op kanker verkleint, heilzaam is voor infecties aan de urinewegen (ook wormen tenietdoet), genezing van oorinfecties bevordert, wondinfecties voorkomt en het ouder worden vertraagt.
Het heeft een antibiotische, weerstandverhogende, helende werking. Overal ter wereld heeft men in klinische studies de aanwezigheid van bijna allen van deze helende krachten, en de krachtige, vluchtige etherische olie ervan, aangetoond. Knoflook redde de levens en beschermde de gezondheid van de slaven die onder zware lichamelijke omstandigheden de piramides bouwden.
Laurier
Is een van de ingrediënten van de klassieke “bouquet garni”. Het heeft een krachtige antiseptische werking. Laurierbladeren zijn een tonic voor het hele lichaam. Maak voor gebruik na een koortsaanval of bij chronische bronchitis het volgende aftreksel met koud water: giet een kopje water over een klein laurierblad en een paar stukjes gedroogde sinaasappelschil, dek dit af en laat het 15 minuten trekken. Roer er een beetje honing door om het iets zoeter te maken en drink het dan met kleine teugjes. Let op: de blaadjes van de laurierkers, die sterk op laurier lijken, zijn giftig!
Marjolein of majoraan
Is nauw verwant aan wilde marjolein, ook bekend als oregano. In Andalusië beschouwen boeren het als een remedie tegen allerlei kwalen; merkwaardig genoeg gebruiken ze het echter niet voor maaltijden. Afgezien van het heerlijke aroma en de scherpe smaak die ze aan gerechten toevoegen, zijn beide tevens kalmerend en pijn verlichtend en een belangrijk antispasmodisch middel. Drink marjoleinthee wanneer u onrustig, nerveus of geïrriteerd bent, uw maag vol onrustige vlinders zit of gespannenheid u s’nachts uit uw slaap houdt.
Probeer het ook eens tegen hoestkramp of menstruatiekramp. Marjolein is ook één van de middeltjes die zangers innemen bij dreigende heesheid, in de vorm van een aftreksel van marjolein met honing. Marjoleinwijn is een uitstekend digestief en slaapmiddel: laat 50 g verse kruiden twee weken in een liter goede rode wijn weken, zeef deze daarna en drink een klein glas na de avondmaaltijd.
Mierikswortel
Hoort bij de zwavelhoudende kruisbloemige familie der Cruciferae en is sterk spul; bovenmatig gebruik kan tranende ogen, hoofdpijn en huidirritaties veroorzaken. Sommige mensen krijgen in reactie erop last van hun maag, en als u aan een ontstekingsziekte lijdt, bijvoorbeeld aambeien, kunt u mierikswortel beter vermijden. Het is rijk aan waardevolle mineralen, waaronder siliciumdioxide, en bevat daarnaast zoveel vitamine C dat het een beproefd middel tegen scheurbuik is.
De heilzame werking bij astma, verstopte sinussen, slijmvliesontsteking en longinfecties kan zeer krachtig zijn. Probeer bij sinusproblemen eens het volgende: maak een dikke moes van versgeraspte mierikswortel en een beetje appelazijn, neem er een theelepel van en houd dit zo lang mogelijk in uw mond. Uw ogen zullen wellicht tranen, maar uw hoofd zal snel zo helder als glas zijn.
Neem hiervan bij kinkhoest, bronchitis en slijmvliesontsteking regelmatig een lepel vol vlak voor elke maaltijd en s’avonds voor het slapen gaan. Het wordt ook aanbevolen voor oudere mensen en mensen die aan bloedarmoede lijden.
Munt
Zit boordevol vitamine C en bevat alle goede eigenschappen van groene planten (bètacaroteen en chlorofyl), dus eet het veel en vaak, fijngehakt in salades. Alle soorten munt zijn goed voor gevoelige warme lichaamsdelen en zijn uitstekende versterkende middelen voor de maag. Hun geur duidt aan dat dit goede kruiden zijn voor het hoofd. Ze bestrijden misselijkheid en de neiging tot kokhalzen en overgeven, en zijn nuttig bij diarree.
Het simpele water bestrijdt effectief buikkrampen bij kinderen, hoewel dit vooral geldt voor groene munt en pepermunt. Gebruik voor medicinale doeleinden de pepermunt. Het werd, sinds de oudheid, zeer gewaardeerd als stimulerende tonic voor geest en eetlust. Door een kleine hoeveelheid pepermuntolie neemt de alertheid al toe. Munt is een uitstekend spasmodisch middel.
Een kopje pepermunt zal koliek, kramp en spiertrekkingen verzachten en misselijkheid bestrijden. Kruidendokters bevelen het gebruik aan bij ochtendziekte tijdens de zwangerschap. Neem op reis een druppelflesje met pepermuntolie mee en drink een half glas water met twee druppels olie tegen reisziekte; of neem een thermosfles hete pepermuntthee mee met daarin een klein beetje versgeraspte gemberwortel.
Kinderen met buikpijn voelen er zich vaak beter door. Tijdens de zwangerschap is overmatig gebruik beter te vermijden. Bij de eerste koude rillingen of een griepaanval is munt een mild zweetdrijvend of transpiratiebevorderend middel. Door zijn intens verkoelende werking is het niet aangeraden om muntolie bij het badwater te voegen (risico op shock). Pepermunt is volgens de Franse kruidendokter Maurice Messegue “een balsem voor het spijsverteringskanaal”.
Oost-Indische kers
Men gebruikt de bloemen of de jonge groene blaadjes. De knoppen kunnen worden ingemaakt en in plaats van kappertjes worden gebruikt: doe een handvol knoppen in een glazen pot en vul deze met appelazijn, een paar kruidnagels, enkele peperkorrels, een beetje tijm of oregano en een laurierblad.
Het is rijk aan zwavel, belangrijk vanwege de reinigende eigenschap, de kleuren wijzen op de aanwezigheid van carotenoïden en flavonoïden. Ze hebben ook een krachtige antibiotische werking. Als u lijdt aan chronische slijmvliesontsteking, bronchitis of slechte ogen, gebruik ze dan vaak in salades.
Peterselie
Is niet alleen rijk aan ijzer, maar ook aan bètacaroteen en chlorofyl. Als u verzwakt of vermoeid bent, weinig energie heeft, bloedarmoede of vaak infecties heeft, gebruik dan veel en vaak peterselie. Het is ook een geweldig plasmiddel en helpt mensen met nier- of blaasproblemen. In verwarmde rode wijn met een soeplepel azijn getrokken en gedronken versterkt het hart en lichaam.
Rozemarijn
De associatie van rozemarijn met het geheugen is niet slechts dichterlijke fantasie. Het is een cerebrale tonic die zowel het volledige lichaam stimuleert als de hersenen in het bijzonder. Het is zeer waardevol bij algemene verzwakking die gepaard gaat met geheugenverlies, verminderd reukvermogen, slechte ogen, uitputting en nerveuze spanning.
Recent onderzoek heeft uitgewezen dat rozemarijn de opname van zuurstof in de cellen verbetert, wat onder andere het gunstige effect op de hersenen verklaart. Als geneeskrachtig kruid verdient dit kruid op zijn eentje al een heel boekwerk. Het wordt onder meer ook gebruikt bij ademhalingsproblemen, slechte spijsvertering en voor de lever.
Wanneer u moe depressief en futloos bent, doe dan een sterk aftreksel van dit kruid in een verkwikkend bad en drink een kopje rozemarijnthee terwijl u ontspant. Wanneer u echt uitgeput bent doe dan 3 à 4 takjes rozemarijn in een fles goede, oude rode wijn, laat dit 14 dagen staan, zeef de wijn en drink met kleine teugjes een glaasje voor de avondmaaltijd.
Salie
Samen met ui, helpen beide bij het verteren van zwaar, vet vlees, verlagen het cholesterol gehalte, zijn een nuttige tonic voor de lever en zijn allebei antiseptisch. De chinezen vonden salie vroeger zo geweldig dat ze drie kisten van hun eigen thee ruilden voor één kist salie. Salie moet worden geplukt en gebruikt in de lente, wanneer de bloemen net uitkomen en zich in de kelkjes een geurige hars bevindt.
Dit kruid wordt ook gebruikt tijdens de menopauze vanwege zijn zweetregulerende werking (stopt het overmatige zweten) bij opvliegers, door het gehalte aan fyto-oestrogenen. Doe een beetje salie en een beetje citroenmelisse in een pan, snijd een citroen, met schil, in plakjes, voeg deze met een paar klontjes suiker en een glas witte wijn toe. Giet hier 1 à 2 liter kokend water bij, dek dit af en drink het wanneer u dorstig bent.
Wanneer u denkt dat het sterk genoeg is , kunt u de kruiden eruit halen, anders wordt het te bitter.” (Richard Briggs 1788). Hetzelfde recept vindt men terug in het “salie-elexier”van de abdis Hildegarde Von Bingen (12de eeuw) die een handvol salie met citroenmelisse en venkelzaad in rode wijn getrokken aanraadt voor het algemeen welzijn van de spijsverteringsorganen.
Tijm
Is in bloementaal het symbool voor moed, toepasselijk voor een kruid dat u helpt weer overeind te krabbelen en op gang te komen wanneer u depressief bent en futloos. Probeer voor een snel opkikkertje deze Italiaanse thee eens als tonic. Neem een snufje tijm, een snufje engelwortelblaadjes of -zaadjes en de schil van een schoongeboende sinaasappel; giet hier twee kopjes kokend water over, dek dit af en laat het vijf minuten trekken. Daarna zeven en gezoet drinken.
Tijm is een edele versterker van de longen en tevens het beste medicijn tegen kinkhoest. Modern onderzoek heeft dit oordeel bevestigd: Gebruik tijmthee bij krampachtige hoest of longproblemen. Gebruik het ook bij alle kwalen die beginnen met een stevige kou: keelpijn, verkoudheid en stijfheid. Tijm is bijzonder waardevol bij griep en doet als een krachtige injectie in de arm wonderen voor het afweersysteem.
Citroenmelisse
Is een tonic voor lichaam en geest en werd door de zestiende-eeuwse medische revolutionair Paracelsus als een belangrijk middel tegen ouder worden en seniliteit beschouwd. Tegenwoordig schrijven kruidendokters het voor bij depressie, een moeilijke spijsvertering, menstruatiekramp en als tonic voor het hart. Het is ook een zacht middel tegen een verhoogde bloeddruk. Tevens is het darmgasverdrijvend, krampopheffend, kalmerend en zenuwversterkend.
Vaak toegepast bij nerveuze maag- en darmklachten, bij nerveuze hartklachten (kan hier samen met meidoorn gebruikt worden) en lichte gevallen van slapeloosheid. In baden en smeersels wordt het gebruikt tegen zenuwpijnen en reuma. Het is het voornaamste bestanddeel van het “Eau de Carmes”, dat helpt bij indigestie, hartkloppingen, moeilijkheden tijdens de menopauze en wagenziekte. Citroenmelisse in witte wijn laten trekken bij indigestie of slapeloosheid.
Fenegriek
Heeft vooral in het Midden-Oosten een goede reputatie als reinigend middel dat een teveel aan slijm in de luchtwegen en het spijsverteringskanaal verwijdert. De kleine zaadjes zijn zeer voedzaam en kunnen worden gegeten nadat men er thee van bereid heeft. De oude filosofen knabbelden op het zaad voor concentratie en wijsheid. Ze stimuleren de eetlust en versterken het lichaam. Het is één van de ingrediënten van kerry-poeder.
Kamille
Is een krampwerend middel dat al eeuwenlang wordt gebruikt bij stuiptrekkingen, koude koorts en koliek, dat kalmerend werkt op de zenuwen en de spijsvertering (men drinkt de thee beter voor de maaltijd). Het kan ook helpen bij verschillende menstruatieproblemen en is een handig slaapmiddel. Kamillethee is een goede drank in de ziekenkamer en vooral bij patiënten met koorts. Bij pijnlijke en vermoeide ogen kan men, met een kompres gedrenkt in een aftreksel van kamille, de ogen deppen en de symptomen verminderen, het verkoeld de ogen.
Venkel
Is een goed kruid voor een zwakke spijsvertering en winderigheid, bestrijdt een teveel aan slijm in de longen en onderdrukt ook de eetlust. De Angelsaksen dronken tijdens de vasten venkelthee om de hongeraanvallen te onderdrukken. Het wordt ook aanbevolen bij borstvoeding, omdat het de aanmaak van moedermelk stimuleert en de baby tegen buikkrampen beschermt.
Het heeft ook antibacteriële eigenschappen en wordt daarom ook als kompres gebruikt bij oog- en ooglidontstekingen. Venkelwijn: 20 à 50 g fijngestampte zaden 8 dagen laten trekken in 1l witte wijn. Venkeltinctuur: heeft zijn diensten reeds bewezen als zenuwkalmerend middel en bij inwendige wonden.
Vlierbloesem
Is een zomers en verkoelend kruid voor lekkere limonades en thee. Het wordt vaak gebruikt bij verkoudheid en griep omdat het een gezonde transpiratie opwekt. Er wordt aangeraden geen vlierbloesem samen met salie te mengen aangezien de ene zweetdrijvend is en de andere zweetstoppend! Vlierbessen zijn rijp tegen de herfst, ze hebben niet veel smaak en werken in grote hoeveelheid laxerend.
Bij een grieperig gevoel kan men een glas heet water nemen met een lepel vlierbessensiroop, citroen en honing om een gezonde transpiratie te bevorderen. Men kan deze siroop ook maken met gember en kruidnagel om het verwarmende effect te versterken en een antiseptisch element toe te voegen. Recept vlierbessensiroop: was de rijpe bessen en verwijder de steeltjes.
Doe 1 kg bessen met een kopje water in de pan en laat dit zachtjes koken tot het meeste sap is vrijgekomen. Maal de bessen zo fijn mogelijk en zeef ze, doe dit sap terug in de pan met vijf kruidnagels, een geraspt stukje verse gemberwortel (2 à 3 cm) en 250 g suiker. Laat dit een uurtje zachtjes koken en werk af als jam, bewaar het in luchtdichte afgesloten bokalen die je omgedraaid laat afkoelen.
preview en aankoop boek “De Openbaring “:
Mensensamenleving.me 